Organizacja i działalność partyzancka w regionie świętokrzyskim

Historia największych świętokrzyskich oddziałów partyzanckich:

Marciniacy - oddział partyzancki, który zajął Włoszczowę - czytaj więcej

Oddział Szarego - legendy polskiej partyzantki

Oddział Zbigniewa Kruszelnickiego "Wilka"

Wybranieccy – oddział Mariana Sołtysiaka „Barabasza”

Zgrupowania partyzanckie AK „Ponury”

27 września 1939 roku w oblężonej przez wojska niemieckie Warszawie powstała Służba Zwycięstwu Polski (SZP) - konspiracyjna organizacja o charakterze wojskowo-politycznym, na czele której stanął generał Michał Tokarzewicz-Karaszewski „Torwid”.

Powołanie SZP uważa się powszechnie za początek istnienia Polskiego Państwa Podziemnego, którego nazwa po raz pierwszy pojawiła się oficjalnie 13 stycznia 1944 roku na łamach „Biuletynu Informacyjnego”. Zawirowania natury politycznej sprawiły, że dość szybko w miejsce SZP decyzją Rządu Rzeczypospolitej Polskiej z 13 listopada 1939 roku, powołano do życia Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), który był już organizacją czysto wojskową. Budowanie wokół ZWZ ramienia zbrojnego Polski Podziemnej (akcja scaleniowa), w głównej mierze, przesądziło o powołaniu przez Naczelnego Wodza 14 lutego 1942 roku Armii Krajowej w miejsce ZWZ. Zmiana ZWZ na AK miała zasadnicze znaczenie. Podnosiła bowiem rangę organizacji wojskowej do wymiaru Sił Zbrojnych w Kraju, na czele z Komendantem Głównym AK generałem Stefanem Roweckim „Grotem”.

W terenie Armia Krajowa dzieliła się na obszary i okręgi. Jednym z nich był Okręg Radomsko-Kielecki kryptonim „Rolnik”, „Jodła”, „Młynek”, który dzielił się na pięć inspektoratów (Radom, Kielce, Sandomierz, Starachowice, Częstochowa) oraz na 12 obwodów (Radom, Kozienice, Iłża, Końskie, Sandomierz, Opatów, Kielce, Busko, Jędrzejów, Włoszczowa, Częstochowa, Radomsko), z kolei obwody dzieliły się na podobwody i placówki. Pierwszym komendantem okręgu został mianowany 15 października 1939 roku pułkownik Leopold Endel-Ragis „Wiesław”, „Ślaski”, „Lipiński”. W następnych latach kolejnymi komendantami okręgu byli: pułkownik Feliks Jędrychowski „Ostroga”, pułkownik Stanisław Dworzak „Daniel”, „Przemysław”, „Tęcza” i pułkownik Jan Zientarski „Ein”, „Mieczysław”. Od marca do maja 1944 roku funkcję komendanta pełnił szef sztabu okręgu major a potem podpułkownik Wojciech Borzobohaty „Wojan”. Według najnowszych ustaleń liczbę członków konspiracji okręgu, w punkcie szczytowym rozwoju organizacyjnego (lato 1944 roku) szacować należy na około 60 tysięcy ludzi. W zdecydowanej większości byli to żołnierze, ale także członkowie wszelkich służb cywilnych i pomocniczych Armii Krajowej.

Działalność bojowa ZWZ-AK charakteryzowała się stopniowym przechodzeniem od działań sabotażowo-dywersyjnych, poprzez działania dywersyjno-partyzanckie, aż do podjęcia walk w ramach Akcji „Burza” – „polskiego powstania strefowego”. Nie inaczej sytuacja przebiegała w Okręgu Radomsko-Kieleckim. Oddziały AK prowadziły sabotaż kolejowy, gospodarczy, likwidowały przedstawicieli aparatu okupacyjnego i kolaborantów, a także zwalczały pospolity bandytyzm. Decydujące znaczenie miała jednak sama obecność oddziałów, wzmacniających morale społeczeństwa polskiego. Gwałtowny wzrost rozwoju partyzantki nastąpił w 1943 roku na skutek niemieckiej polityki okupacyjnej oraz odtwarzania Sił Zbrojnych w Kraju. Pseudonimy dowódców świętokrzyskiej partyzantki „Ponurego”, „Szarego”, „Marcina”, „Barabasza” „Wilka”, „Nurta”, „Robota”, i wielu innych stały się szeroko znane wśród polskiej ludności, ale co godne podkreślenia, także niemieckiemu okupantowi zmuszonemu do liczenia się z polskim ruchem oporem.

Największy wysiłek zbrojny Armia Krajowa podjęła w czasie realizacji Akcji „Burza”. Rozkazy formowania związków dywizyjnych (stworzenie trzech dywizji) i działania AK w okręgu wydał pułkownik Jan Zientarski. Inspektoraty Kielce i Sandomierz miały wystawić 2 Dywizję Piechoty Legionów Armii Krajowej (2 pułk piechoty, 3 pułk piechoty 4 pułk piechoty), Inspektorat Radom i Starachowice – 28 DP AK (72 pp, 172 pp, 272 pp), Inspektorat Częstochowa 7 DP Legionów AK (27 pp i 74 pp). Zasadniczym elementem działań militarnych miała być pomoc walczącej od 1 sierpnia 1944 roku Warszawie (akcja „Zemsta”). 15 sierpnia pułkownik Jan Zientarski wydał rozkaz koncentracji wszystkich oddziałów Okręgu „Jodła” w Lasach Przysuskich. Ogólna liczba partyzantów przybyłych na koncentrację podawana w publikacjach naukowych waha się od około 5 tysięcy do około 6 200, plus 1 200 ludzi z 25 pp z Inspektoratu Piotrkowskiego, posiadających niepełne uzbrojenie. Ostatecznie siły AK nie ruszyły na Warszawę. Istniała realna obawa, że na bezleśnych terenach okolic Grójca mogą zostać zniszczone przez czołgi i lotnictwo niemieckie. Czas trwania działań zbrojnych w Okręgu Radomsko-Kieleckim trwał pięć miesięcy i był najdłuższy spośród wszystkich okręgów. W szeregach akowskich związków taktycznych walczyło około 10 tysięcy żołnierzy. Według szczegółowych wyliczeń Józefa Rella straty niemieckie wyniosły w okresie „Burzy” 2 211 zabitych oraz 448 rannych i 367 wziętych do niewoli. Żołnierze AK zadali Niemcom także poważne straty w sprzęcie.

Warto wreszcie pamiętać, że Armia Krajowa udzielała również sojuszniczej pomocy Armii Czerwonej (wywiadowczej i militarnej) i jak napisał Krzysztof Komorowski „tylko wroga postawa Związku Radzieckiego sprawiała, że Polskie Siły Zbrojne nie świętowały zwycięstwa w 1945 roku”. To właśnie z powodów tejże postawy i natychmiastowych represji jakie spotykały żołnierzy AK ze strony NKWD i polskiej bezpieki, gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek” zdecydował o rozwiązaniu Armii Krajowej 19 stycznia 1945 roku Potwierdzenie rozkazu nastąpiło w przemówieniu radiowym prezydenta Władysława Raczkiewicza z 8 lutego 1945 roku. Nie wszyscy żołnierze, także w Okręgu Radomsko-Kieleckim, zastosowali się do powyższego rozkazu. Cześć ujawniła się, a część przeszła do ponownej konspiracji, by stanąć w szeregach „żołnierzy wyklętych”.

Doktor Tomasz Domański
Delegatura Instytutu Pamięci Narodowej w Kielcach